De Vluchteling: van Slachtoffer tot Mens

Politiek filosofisch gezien is het vluchtelingendebat een onthullende dialoog van Europa met zichzelf. Enerzijds spreekt het morele, waar de brokstukken van het Christendom het fundament vormen van een wil tot medelijden. Anderzijds antwoordt de Europese xenophobie, die angstig de stroom vluchtelingen als een tsunami ervaart met ontwrichtende werking op de Europese identiteit. Ongezien, maar essentieel, speelt het zeurende besef dat de dans tussen deze twee polen het schizofrene van de Europeaan bevestigt. Europa is zinkende, vooral in zichzelf: de Europese identiteit is het verhulde vraagstuk in deze kwestie.

Duitsland opent haar armen. Duitsland voert grenscontroles in. Europa verwelkomt vluchtelingen. Europa bestormt vluchtelingenkampen. Deze dualiteit ontstaat niet alleen door de morele/xenophobe tegenstelling in Europa, maar bovenal door de dubbelzinnigheid van het morele begrip. Het morele opereert namelijk zowel op het niveau van het specifieke als het algemene en deze scheur roept verschillende vragen op – in tegenstelling tot de benadering van het morele als één enkel gebied door filosofen als Kant.

De angst heeft betrekking op het algemene: de gezichtsloze vluchtelingenstromen, de massa’s die druk uit kunnen oefenen op onze Europese stand van zaken. Het morele verzet zich tegen de angst door zich te focussen op het gezicht, op het specifieke versus het algemene. Typerend voor het morele is de aandacht voor het verhaal van de individuele vluchteling. Is het mogelijk een ‘Niet Welkom!’ te schreeuwen in het aangezicht van de wanhopige enkeling? Gelukkig niet. Dit tonen de vele welkomspakketten die naar de vluchtelingen zijn gestuurd. Het is hoopvol, dat wij ons blijkbaar nog altijd geroepen voelen door het gelaat dat ons om hulp vraagt.

De situatie is echter niet zo simpel dat enkel met de buiging naar het specifieke het vluchtelingenprobleem teniet gedaan zou kunnen worden. Want welk gelaat is het, dat tot ons spreekt? Dat van ons eigen schuldgevoel, dat met zichzelf in het reine moet komen? Of reikt de morele beweging werkelijk verder? Het is hier dat de moraal niet voor-zich kan zijn, maar ook altijd haar eigen voorwaarden in het licht moet trekken – hoe walgelijk deze ook kunnen zijn. Is dit een Europa dat zichzelf ervan probeert te overtuigen dat het nog steeds moreel kan zijn – of is het een moreel Europa?

Op zulke vragen heb ik de antwoorden natuurlijk niet, zelf verwikkeld in deze tweeledigheid. Ik denk echter dat de moraal tekortschiet indien zij op het niveau van het louter-specifieke blijft werken. Precies omdat de angst voor het algemene zo niet gesust of beantwoord wordt. De valstrik van de moraal van het specifieke ligt ook hier: dit geweten kan namelijk enkel bevredigd worden, zolang de ander als zwakkere verschijnt. Dit is wat de filosoof Žižek in zijn boek ‘The Fragile Absolute‘ beschrijft als the paradox of victimization:

[…] the Other to be protected is good in so far as it remains a victim ; the moment it no longer behaves like a victim […] it magically turns all of a sudden into a terrorist/fundamentalist/drug-trafficking Other.

Doordat de moraal de vraag tot het hulpvragende gelaat wil beperken, blijft de morele vraag inderdaad relevant zolang dit gelaat om hulp vraagt, oftewel slachtoffer is. Zolang de vluchteling als vluchteling verschijnt, als een concreet slachtoffer, blijft ons empatisch hart kloppen, maar zodra de vluchteling zich als mens manifesteert beklijft dit specifieke medelijden niet vanzelfsprekend langer. Zolang de vluchtelingen als hongerige magen tot ons komen, kunnen wij hen voeden – en met hen ons geweten. Maar is Europa klaar om de vluchteling als mens te zien? Als een mens dat eisen kan stellen aan de maatschappij waarvan hij deel uit maakt, als een politiek wezen?

Een moraal die zich op het specifieke richt kan deze vraag niet beantwoorden. Sterker nog, zolang zij de vluchteling als vluchteling (en niet als burger) blijft zien, zal zij de maatschappelijke positie van de vluchtelingen enkel marginaliseren. Wat nodig is, is dus een moraal die zich op een niet-xenophobische manier ten op zichte van het algemene staande kan houden, het algemene waar nu de angst de overhand lijkt te hebben.

Ten eerste zal hiervoor duidelijk moeten worden waar Europa nu überhaupt nog voor staat. Welke waarden mogen nooit opgegeven worden, zelfs niet ten aanzien van het gelaat van de hulpvragende? Empathie is immers niet een verloochening van het zelf in de onderwerping aan de Ander, maar de verplaatsing van het zelf in de Ander – en dit is enkel mogelijk doordat er überhaupt een zelf is en blijft! In het vervolg van het eerste punt: Europa zal zich werkelijk moeten afvragen hoe het zich ten opzichte van de vluchteling-als-burger kan verhouden. Hoe voorkomen we marginalisering, segregatie en polarisatie (aangenomen dat gelijkwaardigheid nog altijd een Europese waarde is)? Maar ook: hoe voorkomen we uitholling van onze eigen waarden?

Een moraal die het gewicht van deze vragen kan dragen, is de enige oplossing die werkelijk de confrontatie met de angst aan kan. Dit was slechts een vluchtig onderzoek van de Europese situatie en ik zie nog niet eens de contouren van zo’n morele theorie verschijnen. Maar zij moet gedacht worden, door de Europeanen zelf: door jou en mij. Dit begint met het verschuiven van de horizion van de morele vraag naar de volgende: hoe gaat de vluchteling mens kunnen zijn in het Europa van de toekomst?

Advertenties

Een gedachte over “De Vluchteling: van Slachtoffer tot Mens

  1. […] aporie, omdat ze niet uit openheid maar uit angst lijkt te zijn ontstaan, of uit de knarsende confrontatie van Europese krachten. Ik heb grote moeite een positie in te nemen in het debat. Ik vraag me af hoe […]

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s