Liternatuur: Op Literaire Zoektocht naar de Natuur

De natuur behoeft vragers, dichters, schrijvers. Niet omdat zij onvoldoende gelauwerd is, maar omdat in al dit lauweren te vaak het raadselachtige van haar wezen vergeten raakt. Arjan Peters beklaagt zich op 10 maart in de weekendbijlage van de Volkskrant over de keuze van het thema Natuur voor de Boekenweek: het zou verleiden tot hoogromantisch en generiek schrijven over, voornamelijk, houthakkende mannen. Volgens mij is het juist hoog tijd voor een nieuwe literatuur van de natuur in Nederland, voorbij aan de houthakkers!

Leegloop van het natuurbegrip

Het begrip natuur roept talloze associaties op, van het spontaan bewegende tot het harmonieuze, van het niet-menselijke tot het niet-technische. De meeste van deze associaties plegen de natuur te zien als een ‘buiten’ tegenover het menselijke handelen. Filosofisch gedacht betekent dit dat de natuur het tegenwicht is voor menselijk streven, oftewel het objectieve dat de verwezenlijking van het subjectieve toestaat.

Al deze concepten veronderstellen de mogelijkheid de mens van de natuur te onderscheiden. Door de mens veroorzaakte klimaatverandering zet vraagtekens achter deze mogelijkheid, en dus achter mogelijkheid van een natuurbegrip. Menselijke invloed reikt via de opwarming van de aarde over de hele aardeen deze aarde reageert onvoorspelbaar. Het objectieve roert zich en blijkt geen passieve klont materie, maar een actieve kracht die de toekomst van het (menselijke) subject in het onzekere trekt.

Denkers als Bruno Latour en Timothy Morton keerden zich daarom tegen het idee van een natuur: er is op aarde niet langer een onontgonnen wildernis, een plek los van de mens denkbaar. Pogen wij zo’n natuur-op-zichzelf te denken, dan belemmeren wij eerder een terugkeer van de mens tot de aarde, alwaar wij een ecologische verstrengeling treffen en geen metafysische grens tussen object en subject.

Literatuur en het natuurbegrip

De vraag is of de opheffing van de dichotomie cultuur / natuur ook het einde van alle natuur inluidt. Is er geen ander begrip van de natuur denkbaar, dat groter is dan deze tegenstelling? De natuur is dan een overkoepelend geheel, waarin wij als mensen geworpen zijn. Peters schrijft treffend dat ‘dichters die de Natureingang erin gehamerd hebben gekregen, [er] vaak heel over [doen] om de uitgang weer te vinden’. Allicht komt dat omdat de natuur als overkoepelend geheel geen uitgang heeft.

Wat betekent zo’n opgeblazen concept van natuur nog? Dat is geheel onduidelijk. Voor Peters is dit een reden tot afwijzing van de natuur als thema, voor mij juist een reden tot bevestiging. Literatuur is voor mij verkenning van betekenis voorbij logica en filosofie, een aanvaarding van het ambigue. Hierdoor kan literatuur betekenis vinden in het ambigue natuurbegrip, dat zich nog enkel toont als een tekortschieten van de voorheen gehanteerde natuur / cultuur dichotomie; het blijft onduidelijk wat haar wezen positief inhoudt. Literatuur heeft de kracht te dwalen in deze schemerzone, in deze natuur zonder binnen of buiten, en in dit dwalen duiding te bieden middels verhaal en gedicht.

Dit is wat het fantastische Dark Mountain Project reeds onderneemt op internationaal niveau. Uncivillized Writing, noemen ze het: ingaan tegen het verhaal van vooruitgang, ingaan tegen het verhaal van de Westerse samenleving als een uittreding uit de natuur, op zoek naar nieuwe verhalen die zich in de marges van dit Grote Verhaal afspelen. Een vorm van schrijven met het vuil van de aarde nog onder de nagels.

Nederland heeft dit nodig, zoals de discussies over de Oostvaardersplassen illustreren. De hunkering naar ongereptheid, naar het ‘buiten’  van de natuur, botst daar met opvattingen waarin de natuur juist zorg en verbondenheid impliceert. De vonken die spatten tussen deze twee uitersten smeken om woorden van duiding, dichtwoorden die het ambigue midden niet vrezen.

Voorbij aan de houthakkers

Wellicht dat Peters en ik niet eens zo ver uiteen liggen in onze visies op het schrijven over de natuur. Beiden verfoeien wij een Romantiek die mens en natuur scheidt. Niet langer staan wij als Friedrichs wandelaar te blikken op de nevelzee der natuur, wij zakken eerder in haar weg en treffen in deze mist fabrieken, wouden, plastic en dieren, wervelend in een mist zonder boven of onder. Ik zie in het conceptuele samenkomen van mens en natuur juist de opgave van een nieuw schrijven, dat ons kan helpen te leren leven in deze broeikas zonder uitgang. Ik hoop dat het thema inspireert tot zulk schrijven en niet tot een eindeloos proza dat zich beperkt tot de zielenroerselen van houthakkers.

 

Advertenties

Een gedachte over “Liternatuur: Op Literaire Zoektocht naar de Natuur

  1. […] ons kan leren inlevingsvermogen te kweken voor wat we voorheen als simpele dode voorwerpen zagen. De fantasie gaat hierin het denken vooruit. De objecten roeren zich. En wij zullen moeten reageren, willen wij niet dat ons thuis verwoest […]

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s