Droogtedidactiek – Leren van de catastrofe

Droge sloten, vergeelde grasvelden, bomen die in misère hun bladeren afwerpen… De catastrofe van klimaatverandering begint in deze droogte zichtbaar te worden. Afgelopen weken heb ik vaak horen zeggen dat deze droogte misschien eindelijk de impuls geeft om tot verandering over te gaan. Hoewel de noodzaak tot verandering duidelijk is, blijft het belangrijk na te denken over de concepten die in deze gedachte spelen. De obsessie met het catastrofale is volgens mij namelijk niet de weg die naar verbetering zal leiden. Dit kan ik uitleggen aan de hand van wat Duitse filosoof Peter Sloterdijk in zijn boek Eurotaoïsmus (1989) al schreef over het idee van een ‘catastrofedidactiek‘. Drie van zijn argumenten tegen het idee dat wij van de catastrofe kunnen leren zijn met name van toepassing op de droogte in Nederland nu.

Ten eerste is daar de vraag hoe groot een catastrofe eigenlijk moet zijn, voordat mensen bereid zijn om hun leven om te gooien. De droogte in Nederland is als catastrofe behoorlijk ambigue. Voor dieren is het ontegenzeggelijk een ramp, voor mensen voornamelijk slechts onbehaaglijk. Als het over een paar weken weer regent, dan is de kans groot dat de impact van deze situatie snel vergeten raakt.

Ten tweede is er volgens Sloterdijk in een catastrofale situatie geen duidelijk subject dat het leerproces kan ondergaan. Wanneer we willen leren van deze droogte, dan moeten we ons afvragen wie er precies moet leren, en wat deze persoon dan moet leren. De droogte heeft als catastrofe niet één, maar talloze oorzaken, van ontbossing tot bodemdegradatie tot consumentengedrag. Wie moet er leren? Ik? De overheid? ‘Het systeem’? Wanneer gesteld wordt dat wij alles nu echt anders moeten doen, dan is deze oproep meestal aan niemand in het bijzonder gericht en daarmee bijzonder ineffectief.

Ten derde speelt er een gevaarlijk waarheidsbegrip volgens Sloterdijk in de verwachting dat men zal leren van de gemaakte fouten. De catastrofe dient aan het licht te brengen wat er verkeerd is in ons handelen, maar dit aan-het-licht-brengen kent geen duidelijk einde. De catastrofe moet steeds groter worden om nog impact te hebben: wie hoopt dat wij leren van deze gevaarlijke droogte kan stiekem alleen maar hopen dat het droger en droger wordt, totdat de schade zo groot is dat er niets meer gedaan kan worden. Pas dan komt werkelijk aan het licht hoe erg de situatie was!

Ikzelf ben net begonnen als filosofiedocent en herken de didactische kritiek van Sloterdijk op het groene denken. Al in klassieke werken, zoals Rachel Carson’s Silent Spring, wordt uitgebreid de apocalyptische aard van de problemen geschetst, om vanuit deze angstbeelden te pleiten voor een andere toekomst. Het is alsof je in een klas eerst ieders tekortkomingen afgaat, om vervolgens te dreigen met een één voor de volgende toets als zij nu niet alles anders gaan doen. Er is geen snellere weg om een klas tegen je te krijgen.

Het zou interessant zijn om te onderzoeken hoe didactische theorie zich kan vertalen naar bredere situaties als de ecologische crisis. Ik werk als docent met de zelf-determinatie theorie, die sterk uitgaat van autonomie als pijler voor motivatie van leerlingen om te leren. In plaats van een catastrofedidactiek, zouden groene bewegingen kunnen pogen om in te spelen op de verrijkende ervaring van het zorgen voor je omgeving vanuit vrijheid. We leggen het leerproces dan terug bij individuen die handelen vanuit hun eigen ideeën en relaties tot de mensen en dieren om hen heen. Groen handelen is niet alleen maar het vermijden van rampen, maar ook een proces van zelfverwezenlijking in relatie tot de complexe aarde waarop wij leven.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s