Spoorzoeken in het Antropoceen

Spoorzoeken

Een bekende notie uit een paper van Dipesh Chakrabarty (2015)  is dat in het Antropoceen de geschiedenis van de aarde en die van de mens samengekomen zijn. De mens is een natuurkracht geworden, in staat om de aarde te dereguleren. Hiermee is de aarde echter ook een speler geworden in de menselijke geschiedenis, welke ingebed blijkt in een ecologisch geheel. CO2-metingen in de atmosfeer vertellen ons niet alleen wat er in ‘de natuur’ aan de hand is, maar vormen ook een spoor van een turbulente menselijke geschiedenis. Zonder de industriële revolutie had de aarde er volkomen anders uitgezien; deze koolstofdioxidedeeltjes dragen dit verhaal in zich. Op welke manier komen deze twee geschiedenissen, van mens en aarde, precies samen?

Continue reading “Spoorzoeken in het Antropoceen”

Advertenties

Friedrich Schelling – Ideeën voor een filosofie van de natuur

Onderstaand fragment is een vertaling die ik gemaakt heb van een gedeelte van de introductie uit Ideen zu einer Natur der Philosophie (1797) van Friedrich Schelling. Dit fragment is een reactie op het idee van een ding-op-zichzelf, los van menselijke waarneming. Het ding-op-zichzelf was een idee dat in de filosofie van Kant een grote rol speelde. Schelling probeert op een andere manier naar de wereld te kijken. Het grootste verschil tussen beide denkers is dat bij Schelling de Natuur zelf een centrale rol krijgt. De Natuur staat dan niet langer tegenover de ‘denkende mens’, maar het denken zelf hoort bij de natuur. 

Dit fragment is nog steeds relevant, omdat wij vaak onbewust een verschil maken tussen ‘de natuur’ en ‘de cultuur’. Hierin wordt de natuur beperkt tot iets wat voorspelbaar is, vaste wetten heeft en vrij te gebruiken is door de mensen. Schelling laat zien dat alles wat bestaat op enige manier met de natuur moet samenhangen. In zijn filosofie is de natuur creatief, dynamisch en onvoorspelbaar: dit verandert volledig wat kennis is, wie mensen zijn en wat een juist omgang met andere wezens zou inhouden.

Continue reading “Friedrich Schelling – Ideeën voor een filosofie van de natuur”

Van de bloemetjes, bijtjes en het kernafval: wat diepe ecologie ons kan leren over verbondenheid

Introductie

Ik heb een groot probleem. Ik weet niet waar ik de hele dag mee bezig ben. Letterlijk. Ik denk namelijk al jarenlang na over het begrip ‘natuur’, wat alleen maar onduidelijker wordt voor mij. Ik weet niet meer wat het betekent of wat ik denk dat het is. Is de mens natuur? Zijn de Oostvaarderplassen natuur? Yellow Stone Park? De aarde zelf? Is de natuur goed of juist niet? Bestaat de natuur wel?

In deze blogpost ga ik in op een filosofische positie genaamd Deep Ecology, die geprobeerd heeft om een antwoord op deze moeilijke vragen te vinden. Het is een radicale stroming in de ecologische beweging die stelt dat de mens deel is van de natuur. Ik voer jullie graag mee naar deze filosofie, om te laten zien waarom ik maar niet tot een idee kom van wat de natuur is. De diepe ecologen hebben namelijk een sterke visie, die bij nadere inspectie toch vol van problemen lijkt te zijn. Vanuit hier nodig ik jullie uit om mee te denken over wat het wezen van de natuur is en hoe wij moeten omgaan met dit glibberige begrip!

Continue reading “Van de bloemetjes, bijtjes en het kernafval: wat diepe ecologie ons kan leren over verbondenheid”

Tegen het Schone Geweten

Het schone geweten is een gevaar, omdat het zelf besmet is met de kwaal die het slechts bij anderen waarneemt: de overmoed, hubris. Er bestaat een lange traditie van het denken met en tegen het schone geweten, een ader die gedachten voert van Kierkegaard tot Nietzsche, van Schelling tot Sloterdijk – deze grote meesters van de argwaan, die telkens hun vraagtekens hebben gezet bij het moderne enthousiasme over wat de mens vermag. Mijn thesis hier is dat het verstandig is te luisteren naar deze kritische stemmen in de tijd van het Antropoceen, dat een denkbeweging naar bescheidenheid gevergd is, maar dat dit een beweging zal zijn waarbij het schone geweten bevlekt raakt, beter, altijd al bevlekt blijkt. Dit stuk kent drie onderdelen, waarin ik eerst uiteenzet wat het schone geweten behelst, dan in welke zijnsstaat het Antropoceen de mens werpt, om te eindigen met de thesis dat een bescheiden ondeugendheid allicht het leven in de catastrofe dragelijker maakt voor planeet en mens.

Continue reading “Tegen het Schone Geweten”

Plessner II: Het Dubbelleven van het Organisme

Vorige maand besprak ik het idee van Helmuth Plessner dat dingen nooit uitputtend gegeven zijn in hoe zij waargenomen kunnen worden. Er ligt ten grondslag aan deze waarnemingen altijd zoiets als een substantie of een idee van eenheid (en dit is zelf niet direct waarneembaar). Deze maand bespreek ik Plessners idee van het organische, dat voortbouwt op dit idee. In mijn vorige post noemde ik dit al kort, maar wat ik verfrissend aan Plessner vind is zijn visie op de wereld, waarin enerzijds empirische wetenschap een belangrijke rol heeft, terwijl ze tegelijkertijd nooit uitputtend de aard der dingen zal kunnen beschrijven. Er blijft een belangrijke rol voor, onder andere, filosofen om de concepten waarmee de wereld geduid wordt te bevragen en verder te ontwikkelen.

Continue reading “Plessner II: Het Dubbelleven van het Organisme”

Helmuth Plessner: Dingen Dubbel Zien

 

Plessner: De twee gezichten van het Ding

Helmuth Plessner was een door de fenomenologie beïnvloedde Duitse denker, die gedurende een decennium voor het uitbreken van WOII ook nog in Nederland gedoceerd heeft. Ik kwam zijn werk op het spoor via twee wegen. Enerzijds is hij een denker die behoort tot de canon voor het schoolvak filosofie. Als docent in opleiding verdiepte ik mij daarom wat in zijn gedachten en zag parallelen met mijn eigen project. Ten tweede is zijn werk een voortzetting van wat ik zie als het natuurfilosofisiche denken: een zoektocht naar de rol van filosofie over de natuur tegenover (en met) de natuurwetenschappen. Wat Plessners werk tamelijk uniek maakt is dat hij, in tegenstelling tot sommige andere filosofen uit zijn tijd, niet streeft naar een kritiek op de wetenschap, maar naar een kritiek van de wetenschap.

Continue reading “Helmuth Plessner: Dingen Dubbel Zien”

Blijf de aarde trouw! Gelatenheid als Activiteit – Heidegger en Nietzsche

Vorige week schreef ik over een mogelijke reactie op het Antropoceen: de gelatenheid. Dit volgde uit het denken van Peter Sloterdijk, volgens wie de hedendaagse Europese attitude tegenover de wereld gebaseerd is paniek en een zucht naar controle. De ironie was dat juist in het grijpen van de controle, deze telkens opnieuw verloren raakte. Techniek brengt een ambigue soort balans teweeg. We bereikten een stabiliteit in de relaties tussen grootmachten door de mogelijkheid van wereldvernietiging van de atoombom. We werken sneller dan ooit, maar houden minder tijd over. We zijn sterk verbonden via internet, maar bewegen daardoor gemakkelijk uit elkaar.

Continue reading “Blijf de aarde trouw! Gelatenheid als Activiteit – Heidegger en Nietzsche”